W poszukiwaniu korzeni – Gliwice 

Berlińska różnorodność

Historia towarzystw gimnastycznych

Piotr Frączak

Ruch turnerski, w formie tradycyjnej, zaczął się w Berlinie. Burzliwa historia lokalnych towarzystw dobrze oddaje prawdę o tym jak różnorodne i poszukujące było to środowisko. 

Plac gimnastyczny

W 1811 roku Friedrich Ludwig Jahn otworzył w berlińskiej Hasenheide pierwszy plac gimnastyczny (Turnplatz) w Niemczech. Choć nie istniała jeszcze uznana forma prawna stowarzyszenia, plac Jahna miał cechy nowoczesnego klubu: obowiązywały składki członkowskie, statuty (Turngesetze), legitymacje (Turnmarke). Jahn wprowadził jednolite stroje gimnastyczne, które zacierały różnice między bogatymi i biednymi, mieszczanami i arystokracją. Jak wiemy, po czasie swoistej akceptacji nastąpił okres zakazu uprawiania zorganizowanej gimnastyki (Turnverbot).

Gmina gimnastyczna (1848) i Towarzystwo gimnastyczne (1850)

Akceptacja gimnastyki szkolnej umożliwiła też zorganizowane ćwiczenia na placach gimnastycznych. Nie były to jeszcze organizacje, a swoiste „kursy” prowadzone przez nauczycieli (Turnlehrer). Swoisty przełom nastąpił w 1848 roku. Oto członkowie powstałego w Berlinie w 1844 r. Stowarzyszenia Rzemieślników (Handwerkerverein), pokłócili się ze swoim „trenerem” (z jego winy) i uniósłszy się honorem – wykorzystując czas rewolucji i ustępstw rządu założyli w 1848 roku Turngemeinde in Berlin (TiB) Przewodniczącym został Gustav Techow, oficer pruski, który uznany za winnego niesubordynacji (podczas ataku na berliński arsenał wraz z przełożonym odmówił wydania rozkazu strzelania do szturmujących arsenał obywateli) został skazany na więzienie i wyemigrował do Australii.
Napięcia pomiędzy osobami zaangazowanymi politycznie a zwolennikami czystej gimnastyki doprowadziły już w 1850 roku do rozłamu. Grupa niezadowolonych członków założyła Berliner Turner-Verein, ponieważ TiB nie chciało przyłączyć się do powołanego w Hanau ogólnoniemieckiego związku gimnastycznego (Allgemeiner Deutscher Turnerbund). Ostrożna polityka władz TiB umożliwiła przetrwanie tej organizacji w czasach porewolucyjnych represji (wiele organizacji zostało rozwiązanych lub zawieszonych), ale wewnętrzne spory nie ustały. Spowodowały one, w momencie rozluźnienia przestrzegania przepisów dotyczących tworzenia stowarzyszeń, do kolejnych secesji i powstawania nowych towarzystw.

Rada gimnastyczna (1857) i Zwiazek (wspólnota) gimnastyczna (1863)

W tym kontekście podjęto próbę (26 listopada 1857) powołania Berliner Turnrath, federacji klubów do której weszły Turngemeinde in Berlin (TiB), Berliner Turner-Verein, Eiselenscher Turnverein, Turnverein Gut Heil.  Ale i to nie zakonczyło wewnętrznych konfliktów. Gdy w latach 40-tych były to głównie kwestie polityczne, a w latach 50-tych spory wokół dążeń pruskiega Ministerstwo Edukacji do ściślejszego powiązania gimnastyki młodzieży z systemem opracowanym przez Spießa a nie Jahna. To w latach 60 konflikt (tzw. spór o poręcze Barrenstreit) dotyczył prób zastapienia tradycyjnej niemieckiej gimnastyki systemem szwedzkim (metoda Linga) co spowodowało, że zwolennicy Jahna i Spießa stanęli po jednej stronie. Do tego dochodził konflikty ze zwolennikami centralnego kierownictwa i większej dyscypliny (powrót do korzeni), którzy założyli w 1863 Berliner Turnerschaft (BT). Do tej centralistycznej, z założenia korporacyjnej (Berliner Turnerschaft Korporation) struktury włączały się działające w Berlinie kluby, opuszczając dotychczasowy Turnrath. Ich wyliczenie pokazuje ówczesne rozdrobnienie ruchu gimnastycznego: Eiselen, Gut Heil, Vorwärts, Arndt, Königstädter, Germania, Fichte, Bahn frei, Frohsinn, Körner, Turnerschaft der Kommunallehrer, Turnerschaft des Friedrichstädter Handwerkervereins. To masowe odejście członków spowodowało, że pierwotny Berliner Turnrath został rozwiązany i musiał zostać utworzony na nowo w 1864 roku. 

Podział na okręgi (1874) i Spółdzielnia gimnastyczna (1989)

Zjednoczenie ruchu gimnastycznego, powstanie Deutsche Turnerschaft (1868) i wojna francusko-pruska (1870) złagodziłoa na chwilę wzajemne konflikty (np. Berliner Turnrath wystawił korpus sanitarny złożony z 200 gimnastyków).  Jednak już w 1874 nastąpił ponowny wzrost napięć wewnątrz Berliner Turnrath i duże stowarzyszenia, których pewność siebie wzrosła po zjednoczeniu Niemiec, wyrażały coraz większe niezadowolenie z dotychczasowych struktur związku. Tak oto w Berlinie utworzono trzy okręgi 

• Gau I: utworzyła go Berliner Turnerschaft (BT) jako samodzielny klub.
• Gau II: pozostał przy nim Berliner Turnrath wraz ze zrzeszonymi w nim mniejszymi klubami
• Gau III: utworzyła go Turngemeinde in Berlin (TiB), również jako samodzielny klub.
Mimo formalnego podziału na okręgi, organizacje te nie zerwały ze sobą kontaktów i  w 1885 roku powołano Wspólny Komitet Berlińskich Okręgów Gimnastycznych (Gemeinsamer Ausschuss der Berliner Turngaue). Ta struktura uzupełniona zostało poprzez powstanie w 1889 Berlińskiej Spółdzielni Gimnastycznej (Berliner Turngenossenschaft), która wraz z TV Fichte utworzyła osobny okręg – Gau IV.  Kojarzy się to z powstawaniem nowego, robotniczego odłamu w ruchu gimnastycznym. Ale to już historia na kolejny odcinek. 
CDN
Źródła:

 

Grafiki:

Poprzednie wpisy:

O Gliwicach

O ruchu gimnastycznym

O „Männer-Turn-Verein zu Glaiwitz”

Jeśli temat wydaje się ciekawy zapraszam do współpracy. To praca trochę detektywistyczna, trochę literacka. Wiele jest jeszcze do odkrycia i do opowiedzenia. Zapraszam, napisz do mnie.

Patronat: