W poszukiwaniu korzeni – Gliwice 

Budowanie struktur federacyjnych

Historia towarzystw gimnastycznych w Gliwicach (5)

Piotr Frączak

Jeżeli wierzy się w to, że grupa ludzi we wspólnym działaniu może lepiej działać, szybciej osiągać założone cele, zapewniać wzajemne wsparcie to trudno nie uznać, że wspólne działanie takich inicjatyw może jeszcze więcej, a tym samym wyznaczać sobie ambitniejsze cele. Takie podejście pozwalało na współdziałanie ze sobą kooperatyw spożywczych czy pożyczkowych, tworzenia związków zawodowych, czy  współdziałanie innych organizacji społecznych. Dobrym przykładem są oczywiście niemieckie towarzystwa gimnastyczne. 

Od góry…

Idea ogólnoniemieckiej wspólnoty turnerów była bliska gimnastykom od samego początku. To w korpusie Lützowa zrodziła się idea jedności ruchu studenckiego (a ówczesny turneryzm był jego integralną częścią) “jako symbolu jedności narodowej” (Wawrykowska). Nic też dziwnego, że w 1848 w Hanau, gdy tylko było to możliwe, powołano Niemiecki Związek Gimnastyczny (Deutscher Turnerbund). Wówczas nie udało się długo utrzymać jedności, ale na razie pomijamy wszystkie wewnętrzne różnice, ideowe spory i rozłamy. O tym przy okazji zmierzenia się z ideologią turnerską, a zaprawde jest sporo do powiedzenia. Dziś tylko zarys tworzenia struktur organizacyjnych.

Podobnie było i po roku 1860. Już na pierwszym Niemieckim Festynie Gimnastycznym (Deutsches Turnfest) w Coburgu wezwano do zjednoczenia. Z kolei w Berlinie (1861) podczas drugiego festynu, na którym, jak pamiętamy towarzystwo z Gliwic było reprezentowane, formalnie powołano Komitet Pięciu (Fünferausschuss), czyli rodzaj organu wykonawczego mającego na celu koordynację działań. Jeszcze na jesieni dokonano podziału wszystkich niemieckich towarzystw gimnastycznych na 15 okręgów, a Komitet Pięciu rozszerzył się o przedstawicieli z każdego regionu, tworząc Komitet Piętnastu (Fünfzehnerausschuss). Śląsk reprezentował August Metzner z Wrocławia. Jeszcze w tym roku komitet w pełnym składzie zebrał się w Gocie i uchwalił fundamentalną zasadę, że towarzystwa gimnastyczne, jako takie, muszą trzymać się z dala od wszelkich sporów partyjnych i politycznych. Zasada ta, która miała zapobiec rozłamom analogicznym do tych z czasu wiosny ludów,, a także odsunąć od ruchu podejrzliwość władz, sprawdzała się przez długi czas, choć przecież wewnętrzne spory nie ustawały. 

Od dołu

Inspiracja szła więc od góry, ale działania prowadzono lokalnie. Już 13 kwietnia 1862 roku, z inicjatywy towarzystw gimnastycznych z Katowic (wówczas jeszcze wieś) i Gliwic, powołano Górnośląski Okręg Gimnastyczny (Oberschlesischer Turngau). Do organizacji natychmiast przystąpiły pozostałe górnośląskie towarzystwa z Bytomia, Huty Laura (Siemianowic), Mysłowic, Opola i Raciborza.

Praca okręgu opierała się o system miejscowości zarządzającej (Vorort), która polegał na powierzaniu jednemu z towarzystw roli rocznego centrum administracyjnego (zarządzała dokumentacją okręgu, jego kasą). Z kolei główne aktywności sprowadzały się do wspólnych wydarzeń. Były to:

  • Górnośląski Dzień Gimnastyczny (Turntag), zjazd o charakterze administracyjnym i organizacyjnym, podczas którego delegaci wybierali kolejną miejscowość zarządzającą, przyjmowali statuty oraz omawiali sprawozdania i finanse
  • Górnośląskie Święto Gimnastyczne (Gauturnfest) masowa impreza sportowa i manifestacja ruchu, nastawioną na publiczne popisy, zawody i integrację. Święta obejmowały uroczyste pochody przez miasto, wspólne ćwiczenia wolne, występy na przyrządach (np. drążku, poręczach) oraz zabawy ludowe i koncerty…

Pierwotne statuty przewidywały dwa Dni Gimnastyczne w roku, z których drugi zazwyczaj łączono z organizacją Święta. 

Gliwice były miejscowością zarządzającą w 1863 (zgodnie z ówczesnymi statutami, wybór nowej miejscowości zarządzającej odbywał się co roku, przy czym to samo miasto nie mogło sprawować tej funkcji przez dwa kolejne lata). A do 1866 Gliwice były dodatkowo miejscem jednego święta i i jednego dnia gimnastycznego. W końcu towarzystwo gimnastyczne w Gliwicach (także z uwagi na połączenie się ze strażą pożarną Kliknij) było wówczas najliczniejszą organizacją na Górnym Śląsku. Na początku 1862 roku liczyło 145 członków, a kilka miesięcy później osiągnęło stan 194 osób. Tak oto:

17 sierpnia 1862 roku w Gliwicach zorganizowano I Górnośląskie Święto Gimnastyczne (Gauturnfest), w którym wzięło udział 151 gimnastyków z Gliwic oraz 200 z innych miast okręgu. Miasto zostało na tę okazję odświętnie udekorowane girlandami i iluminowane przez mieszkańców, którzy odpowiedzieli na oficjalny apel komitetu organizacyjnego. W ramach święta odbywały się przemarsze (szczególną uwagę przykuło przybycie gimnastyków z Raciborza pod, przemyconą i zakazaną, czarno-czerwono-złotą flagą) i publiczne pokazy gimnastyczne, na które wstęp był możliwy wyłącznie za okazaniem specjalnej karty wstępu. Wydarzenie to miało też wymiar organizacyjny, wówczas do okręgu oficjalnie przystąpiły towarzystwa z Tarnowskich Gór i Lipin. Der Oberschlesische Wanderer z 1862 roku zamieścił anonas „Szanownym mieszkańcom miasta Gliwice, którzy z tak serdecznym udziałem wspierali nas w przeprowadzeniu pierwszego święta gimnastycznego górnośląskiego okręgu gimnastycznego, czujemy się zobowiązani złożyć niniejszym najszczersze podziękowania”.

6 marca w 1864 roku w Gliwicach odbył się Dzień Gimnastyczny. Przybyli delegaci z 16 towarzystw (w towarzystwach okręgu było wówczas w sumie od 904 do 934 członków, z czego z Gliwic 110*). Na spotkaniu, na wniosek gliwickiego M.T.V. podjęto przełomową decyzję o bezpłatnym angażowaniu uczniów rzemieślniczych w ćwiczenia gimnastyczne. Stało się to fundamentem dla późniejszych sekcji młodzieżowych (Zöglingsabteilungen), mających zapewnić towarzystwom stały napływ nowych członków. Zjazd odbywał się w atmosferze mobilizacji związanej z wojną o Szlezwik i Holsztyn. Gimnastycy poza szykowaniem się do wojny (taka natura tej organizacji) rozpoczeto zbiórkę na rzecz Szlezwiku-Holsztynu. Zebrane fundusze przesyłano do dyspozycji Komitetu Piętnastu, po zakończeniu konfliktu akcja została wstrzymana. Część środków zwrócono darczyńcom, a pozostałą kwotę podzielono na trzy równe części:

    • na budowę pomnika Jahna w Hasenheide.
    • na Fundacji Jahna (Jahn-Stiftung), wspierającą nauczycieli gimnastyki i ich rodziny.
    • dla towarzystw gimnastycznych w Szlezwiku-Holsztynie

Współpraca była owocna tak, że już w 1863 roku, opierając się na dotychczasowych doświadczeniach, można było uchwalić i wydać drukiem regulamin gimnastyczny, który miał ujednolicić działalność gimnastyczną według wspólnych zasad.

Obwód Śląski

W tym samym czasie, co działania na szczeblu krajowym i lokalnym, we Wrocławiu zaczęły powstawać struktury regionalne. Początkowo były to działania niesformalizowane, występujące pod nazwą Związek Śląskich Towarzystw Gimnastycznych (Verband Schlesischer Turnvereine). Organizacja ta sformalizowała się w 1865 roku podczas zjazdu w Dzierżoniowie, na opisanie której używano nazwy Śląski Prowincjonalny Związek Gimnastyczny (Schlesischer Provinzial-Turnverband).

Było to na tyle ważne, że w 1865 roku nie zorganizowano osobnego święta górnośląskiego, aby nie osłabiać frekwencji podczas pierwszego święta całego II Obwodu, które odbyło się w lipcu we Wrocławiu. Wzięło w nim udział 2087 gimnastyków z 97 towarzystw, w tym silna reprezentacja z Gliwic. 

(*) Spadek aktywności, a więc i liczebności członków poszczególnych towarzystw był widoczny już od jakiegoś czasu. Warto powiedzieć, że wynikał on z wielu przyczyn. Z jednej strony z naturalnego w organizacjach „słomianego ognia” (Strohfeuer), który zawsze powoduje odpływ członków. Z drugiej strony w samej trudno nie zauważyć presji administracji, któa nie była przychylna organizacjom gomnastycznym jako politycznie niepewnym. Wesoły przykład gimnastyków z Raciborza to oczywiście tylko jedna strona medalu. Ponoć w Głogowie w tym mniej wiecej czasie wszyscy członkowie będący urzędnikami państwowymi wystąpili z towarzystwa w obawie o swoje stanowiska. Dodatkowo czas wojenny – wojny duńskie, a następnie napięcia z austrią odciągały część gimnastyków od działąnia w towarzystwach. Inną interpretację daję Katarzyna Jaśtal, która uważa spadek liczby gimnastyków za wynik „rozczarowania nieznacznym wykorzystaniem ruchu przez władze w wojnie duńskiej (1864)”

Źródła:

Grafiki:

Poprzednie wpisy:

Jeśli temat wydaje się ciekawy zapraszam do współpracy. To praca trochę detektywistyczna, trochę literacka. Wiele jest jeszcze do odkrycia i do opowiedzenia. Zapraszam, napisz do mnie.

Patronat: