W poszukiwaniu korzeni – Gliwice
Zwycięstwo bez wodzów
Historia towarzystw gimnastycznych w Gliwicach (8)
Piotr Frączak
Największą tejemnicą organizacji jest ciągłe napięcie pomiędzy aktywnymi jednostkami a kolektywem. Dominująca w narracjach rola jednostki musi być poddawana w wątpliwość. Czy kto inny na tym miejscu osiągnąłby mniej? Czy ta osoba, gdyby współpracowała z innymi osobami osiagnęła by tyle samo? Ale przecież osobowość przywódców i ich umiejętności mają niewątpliwie wpływ na historię organizacji.
Okręg
Lata 1879–1883 to okres fundamentalnych reform, które wyciągnęły okręg górnośląski (Część większej całości) z zastoju i nadały mu nowoczesną strukturę. Ogromna w tym rola Juliusa Schuberta z Królewskiej Huty (dzisiejszy Chorzów). Dzięki niemu nastapiły zmiany w I Górnośląskim Okręgu Gimnastycznego i to on zarządzał techniczną stroną całego okręgu jako Gauturnwart w latach 1879–1883. Jednak prezesem okręgu został profesor Johann Baranek z Gliwic. 
MTV
Profesor Johannes (Johann) Baranek już od 1871 pełnił funkcje przewodniczącego MTV w Gliwicach, choć mogą tu pojawić się pewne niejasności. Bowiem pojawia się w tym czasie również nazwisko… dr Wollnera. Wydaje się, że wynika to z podziałów obowiązków w ramach zarządu. Jak pamiętamy Puls na pierwszym zebraniu został wybrany i Przewodniczącym, i Mówcą. Te dwie role różniły się między sobą i były rozdzielane. I tak Mówca, Rzecznik (Sprecher) reprezentował towarzystwo na zewnątrz i przewodniczył zgromadzeniom. Z kolei Przewodniczący (Leitende Vorsitzende) to osoba odpowiedzialne za faktyczne, operacyjne zarządzanie klubem i realizację uchwał zarządu. Wszystko wskazuje na to, że Wollner był Mówcą a Baranek Przewodniczącym. Niezależnie od tego rola profesora Baranka w roku 1879 jest oczywiście kluczowa.
Nowości
Baranek nie tylko przewodził całym towarzystwem, ale był też, obok Siegfrieda Fränkla, głównym inicjatorem, a też pierwszym kierownikiem gimnastyki, powstałej w 1879 Sekcji Starych Panów (Alte-Herren-Riege). Umożliwiała ona osobom po 30-tce (!) systematyczne ćwiczenia i spotkania towarzyskie. Sekcja ta przetrwała do końca funkcjonowania MTV.
Zmiany nastapiły także w sekcji młodzieżowej, gdzie rozpoczęto planowe przygotowanie młodych gimnastyków do służby wojskowej w ramach tzw. oddziałów żołnierskich (Soldatenriegen).
Miasto wybudowała w 1880 wreszcie nowoczesną halę gimnastyczne przy Kreidelstraße (halę od 1976 miało też Katolickie Gimnazjum). MTV korzystało z hali przez dwa wieczory w tygodniu (po dwie godziny), płacąc miastu roczny czynsz w wysokości 100 marek. W maju 1882 roku oba gliwickie kluby (MTV i Vorwärts) odbyły naradę, decydując o ściślejszej współpracy przy ustalaniu terminów ćwiczeń i świąt, aby najlepiej wykorzystać dostępną przestrzeń. W hali znajdował się wtedy m.in. duży portret „ojca gimnastyki” Ludwiga Jahna, podarowany w 1882 roku przez miejscowego artystę Martschina. To między innymi dzięki dostępowi do tego obiektu, rok 1882 przyniósł stowarzyszeniu MTV potężny ożywienie – liczba członków wzrosła ze 123 do 159 osób, a średnia frekwencja na wieczornych ćwiczeniach osiągnęła rekordowe 30,5 osoby.
Stosunek do monarchii
Wyraźnie zaznaczyły się też akcenty wiernopoddańcze w działaniu MTV. Towarzystwo wzięło udział w miejskim świętowaniu 11 czerwca 1879 złotego jubileuszu małżeństwa cesarskiej pary. Nietsche pisze:
Już w wigilię wieczorem Związek Wojacki, Liedertafel i Męski Związek Gimnastyczny (Män-nerturnverein) zorganizowały uroczysty koncert w Ogrodzie Loży. Protektor Związku Wojackiego, pułkownik porucznik von Schmidt, z mocą wspominał cnoty naszego zwycięskiego cesarza i jego dostojnej małżonki, a na koniec ku czci cesarskiej pary wzniósł okrzyk „Niech żyje!”. Następnego dnia właściwe święto zapowiedziało bicie we wszystkie dzwony, we wszystkich kościołach i w synagodze odbyły się nabożeństwa, a w gimnazjum i szkole przemysłowej zorganizowano uroczystości…
Także z okazji uroczystości zaślubin w 1881 Księcia Wilhelma Pruskiego z Augustą Wiktorią, Księżniczką Szlezwiku-Holsztynu, MTV wysłało telegram, który podpisali w imieniu zarządu Baranek i Fränkel,. W depeszy czytamy:
W pokornej i nierozerwalnej wierności i oddaniu naszemu chwalebnemu Domowi Cesarskiemu, Męskie Towarzystwo Gimnastyczne z czcią i szacunkiem składa Królewskiej Wysokości i jej Wysokiej Narzeczonej swoje życzenia.
Jeśli dodamy jeszcze do tego, że członkowie MTV w 1879 r. uczestniczyli w okręgowym święcie gimnastycznym w Bielsku-Białej, skąd złożyli życzenia urodzinowe Cesarzowi Franciszkowi Józefowi, to wyraźnie widać, że po republikańskich ideach – żywych na poczatku tworzenia się ruchu turnerskiego – niewiele zostało.
Udział w ruchu gimnastycznym
Zwycięstwo bez wodzów
W 1883 rozpoczeto prace przygotowawcze do X obwodowego święta gimnastycznego, które miało się odbyć w Gliwicach. Po raz trzeci miało miasto gościć gimnastyków z górnego śląska, ale po raz pierwszt także z całego obwodu. Jednak wszystko zawisło, jak to się mówi, „na włosku. Po pierwsze przewodniczący Baranek z powodu przewlekłej choroby nie mógł brać udziału w przygotowaniach. Dalej zastępca przewodniczącego Wüstnei zachorował na tyfus na kilka tygodni przed świętem. Do tego zmarli przewodniczący T.-V. „Vorwärts”, Inżynier Jäckel i kierownik gimnastyki okręgowej Schubert z Królewskiej Huty. Aby dopełnić ilość nieszczęść Gliwice nawiedziła powódź spowodowana przez Kłodnicę, tak, że nawet Rada Okręgowa wystąpiła o przełożenie święta…
Mimo to wydarzenie się odbyło (4-6 sierpnia) i to z wielkim sukcesem. Dr Jebbe z Wrocławia (przedstawiciel obwodu) złożył gliwickim gimnastykom wyrazy „prawdziwej wdzięczności” za doskonałą organizację święta. W imprezie wzięło udział 31 stowarzyszeń (lub 39 według niektórych zestawień) i 793 gimnastyków (według innych danych 900 uczestników, tu pewnie nie tylko gimnastyków). Z samych Gliwic uczestniczyło 304 gimnastyków, a impreza zakończyła się nadwyżką finansową w wysokości 616 marek.
O sukcesie zaważyły z jednej strony zaangażowanie obu gliwickich klubów (MTV i Vorwärts), które wspólnie przygotowały plac gimnastyczny przy gimnazjum. Z drugiej strony wsparcie władz, bowiem w organizację zaangażowały sie włądze samorządowe, państwowe i wojskowe. Stowarzyszenie MTV podziękowało władzom miasta, nadając 20 sierpnia 1883 roku tytuły członków honorowych nadburmistrzowi Kreidlowi oraz burmistrzowi Fritzowi za ich ogromne wsparcie przy organizacji zawodów. Gliwiccy gimnastycy przekazali też, jako wyraz wdzięczności lokalnej społeczności, 300 marek z nadwyżki finansowej wypracowanej podczas święta na fundusz budowy zakładu dla nieuleczalnie chorych (Siechenhausbaufonds), a pozostałe… ale oddajmy głos osobie, która była świadkiem tych wydarzeń. Nietsche pisał:
Od 4 do 6 sierpnia odbywał się w mieście XI (1) Turniej Drugiego Niemieckiego Związku Gimnastycznego. Turniej rozpoczęto 4 sierpnia o godzinie ósmej wieczorem koncertem w Ogrodzie Strzeleckim, podczas którego dr med. Hoppe powitał gości – około osiemdziesięciu reprezentantów ośmiu związków. W czasie cieszącego się znaczną frekwencją koncertu na uroczystość przybyli w podobnej liczbie kolejni członkowie zamiejscowych związków gimnastycznych. 5 sierpnia imprezę rozpoczęła muzyczna pobudka. O godzinie pół do je-
denastej w miejskiej sali gimnastycznej rozpoczęły się zawody na sprzęcie: koniu z łękami, poręczach i drążku. W jury zasiadali szefowie okręgów (Gauturnwarte), względnie wskazani wcześniej przez poszczególne okręgi przedstawiciele zarządów związkowych – po trzech na każdą dyscyplinę. Powiatowy szef związkowy reprezentowany był przez przewodni-
czących: wyższego nauczyciela Fedde, dr. Teplitza i Dürowa. Zaprezentowano wspaniałe pokazy siły, elegancji i zręczności, w czym szczególnie wyróżniał się związek wrocławski. Ogółem w turnieju wzięło udział dwadzieścia pięć związków ze sztandarami i dziesięć deputacji poszczególnych związków, razem siedmiuset gimnastyków, nie licząc gimnastyków miej-
scowych. Około godziny pierwszej uczestnicy w dużej liczbie udali się na wspólny obiad do Ogrodu Strzeleckiego, Ogrodu Loży i sali restauracji „Goldener Adler”. O godzinie trzeciej rozpoczął się uroczysty pochód z Roßmarkt przez odświętnie przystrojone ulice do ratusza, na którego balkonie zgromadzili się goście honorowi. Z tego miejsca nadburmistrz Kreidel powitał sportowców serdeczną, patriotyczną przemową, zakończoną zawołaniem na cześć cesarza Wilhelma. Po odśpiewaniu hymnu narodowego przewodniczący rady gimnastycznej drugiego niemieckiego obszaru gimnastycznego,wyższy nauczyciel Fedde z Wrocławia, podziękował zawołaniem „Gut Heil!” dla miasta Gliwice, jego władz wojskowych i cywilnych oraz obywateli. Następnie udano się na plac sportowy gimnazjum. Powszechny entuzjazm wzbudziło postawione tu monumentalne, ponaddziewięciometrowe popiersie Jahna (2), będące ozdobą placu. Wieczorem w ogrodach Strzeleckim i Loży odbyły się koncerty z pokazami fajerwer-
ków. 6 sierpnia miała miejsce wycieczka do Sławięcic. Turniej ten miał bardzo ożywczy wpływ na nasze miasto. W Związku Gimnastycznym Mężczyzn liczba sportowców natychmiast wzrosła do tego stopnia, że trzeba było utworzyć czwarty zastęp. W końcu powołano do życia również oddział młodzieżowy. Po turnieju pozostało niewykorzystanych sześćset marek, z czego połowę przekazano fundacji na rzecz stworzenia izby chorych w Gliwicach. Drugą połowę przeznaczono na organizację komersu końcowego, w którym wzięli udział poszczególni członkowie wydziału organizacji obchodów.
Manifest pożegnalny
Źródła:
-
-
Benno Nietsche Historia miasta Gliwice
- Fünfzigstes Stiftungs-Fest des Männer-Turn-Vereins. Alter Verein Gleiwitz gegründet 1861. 1861-1911. Festschrift
- Fest-Schrift zur Feier des 50jährigen Bestehens des 1. Oberschlesischen Turngaus 1862-1912
- Festschrift zur Jubel-Feier des 50jährigen Bestehens des Turnvereins „Vorwärts”,
-
Grafiki:
Poprzednie wpisy:
O Gliwicach
O ruchu gimnastycznym
MTV Glaiwitz
Jeśli temat wydaje się ciekawy zapraszam do współpracy. To praca trochę detektywistyczna, trochę literacka. Wiele jest jeszcze do odkrycia i do opowiedzenia. Zapraszam, napisz do mnie.
Patronat:
