Jak już  pisałem (Kliknij) pierwsze gniazda Sokoła powstały już przed wojną w Gliwicach i w Łabętach, ale w 1914 roku, po wybuchu wojny, zawiesiły swoją działalność (Kliknij). 

Ku dzielnicy Śląskiej  – budowa struktury regionalnej

Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego struktury sokole na Górnym Śląsku znalazły się w wyjątkowej sytuacji politycznej. Region pozostawał w granicach państwa niemieckiego, a jednocześnie intensywnie rozwijał się tam polski ruch narodowy, przygotowujący się do plebiscytu i późniejszych powstań.

Dotychczasowy model organizacyjny, oparty na „okręgach” funkcjonujących w ramach Związku Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim, okazał się niewystarczający w nowych warunkach. W 1919 roku środowiska sokole w Polsce rozpoczęły proces centralnej reorganizacji, którego celem było ujednolicenie struktur.

W tym kontekście wypracowano koncepcję czterostopniowej organizacji: gniazdo – okręg – dzielnica – związek. Na tej podstawie, w wyniku oddolnej inicjatywy działaczy śląskich, doszło do powołania Dzielnicy Śląskiej Sokoła.

Formalizacja tej struktury nastąpiła 25 marca 1920 roku podczas zjazdu delegatów w Bytomiu. Dzielnica Śląska stała się regionalnym ośrodkiem koordynującym działalność sokolą na całym Górnym Śląsku, obejmując zarówno ośrodki przemysłowe, jak i miejscowości wiejskie. W 1920 roku jej statut został zatwierdzony przez władze państwowe w Warszawie, co nadało strukturze charakter formalny.

Dzielnica Śląska pełniła przede wszystkim funkcje:

• koordynacji pracy wychowawczej i gimnastycznej,
• nadzoru nad okręgami terenowymi,
• integracji środowisk polskich w warunkach politycznej presji niemieckiej,
• pośrednio także przygotowania kadrowego dla struktur samoobrony i późniejszych działań powstańczych.

Okręg IV Gliwicki – centrum organizacyjne i zaplecze kadrowe

W ramach Dzielnicy Śląskiej szczególne znaczenie posiadał Okręg IV (Gliwicki), obejmujący Gliwice oraz szereg miejscowości przemysłowych i podmiejskich. Był to jeden z najbardziej aktywnych i dynamicznie rozwijających się ośrodków sokolich na Górnym Śląsku.

Siedziba okręgu znajdowała się w Gliwicach. W 1920 roku jego struktura kierownicza obejmowała:

• Michała Kwiatkowskiego – prezesa okręgu,
• Ignacego Sikorę – zastępcę prezesa,
• Serafina Gwoździa – sekretarza,
• Stanisława Mastalerza – naczelnika,
• Pawła Paprotnego – zastępcę naczelnika.

Okręg pełnił funkcję pośrednią między Dzielnicą Śląską a lokalnymi gniazdami. W praktyce oznaczało to:

• organizację i nadzór nad gniazdami,
• szkolenie instruktorów i kadr,
• koordynację działalności wychowawczej i sportowej,
• utrzymywanie sieci kontaktów między miejscowościami regionu.

W warunkach narastającego napięcia politycznego (plebiscyt, konflikty narodowe, powstania śląskie) okręg gliwicki, jak się wydaje, stawał się również naturalnym zapleczem kadrowym dla struktur konspiracyjnych i paramilitarnych, w tym Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Nie była to jednak formalna zależność – raczej równoległe przenikanie się środowisk i kadr.

W tym środowisku szczególną rolę odgrywał Stanisław Mastalerz, łączący funkcję naczelnika sokolego z działalnością organizacyjną w strukturach wojskowych.

Gniazda sokole na terenie dzisiejszych Gliwic

Najniższym poziomem organizacji były gniazda sokole, czyli lokalne jednostki działające w miastach i wsiach. Na terenie dzisiejszych Gliwic i okolic w latach 1919–1921 nastąpił ich dynamiczny rozwój, związany z odradzaniem się życia narodowego oraz mobilizacją społeczną przed plebiscytem i powstaniami.

Główne gniazda regionu gliwickiego

• Gliwice – reaktywowane najpóźniej w styczniu 1919 roku; w 1920 r. liczyło kilkadziesiąt do ok. 80 członków.
• Łabęty – działalność wznowiona w 1919 roku; ok. 70 członków w 1920 r.
• Sośnica – założona w lutym 1919 roku; ok. 30 członków.
• Ligota Zabrska – powstała w maju 1919 roku; istotny ośrodek kadrowy.
• Szobiszowice – jedno z największych gniazd, utworzone w 1920 roku, liczące ponad 100 członków.
• Brzezinka pod Łabętami – od marca 1920 roku.
• Przyszówka – od kwietnia 1920 roku.
• Żerniki – od wiosny 1920 roku.
• Ostropa – od końca 1920 roku.
• Wójtowa Wieś – włączona do struktur w 1921 roku.

Gniazda te pełniły funkcję:

• lokalnych ośrodków wychowawczych i sportowych,
• miejsc mobilizacji społecznej,
• zaplecza kadrowego dla struktur okręgowych,
• w okresie napięć politycznych – także rezerwuaru uczestników działań samoobronnych i powstańczych.

Udział Sokoła w wydarzeniach 1918–1921

Struktury polskich organizacji aktywnych w wydarzeniach politycznych i wojskowych czasu powstań śląskich były wzajemnie powiązane. Nie wiadomo więc właściwie czy Sokół był jednym  z zapleczy instytucjonalnych tych działań czy wręcz przeciwnie formę prawną Sokoła wykorzystywano do prowadzenia tychże prac. Powiązania personalne i organizacyjne były tak duże, że zapewne obie wersje są jakoś prawdziwe. Ogólnie zarys historii struktur organizacyjny wyglądał mniej więcej tak:

Nieformalne (konspiracyjne) porozumienia na fali rewolucyjnej roku przekształcały się, na wzór wielkopolski, w rady ludowe. Obok nich próbowano tworzyć jawne Straże Obywatelskie, których ponoć inicjatorem na posiedzeniu grona technicznego Sokoła w 1918 roku w Załężu, był Józef Dreyza. Po ich delegalizacji przez władze niemieckie próbowano je zastąpić Związkami Wojackimi Polaków, oparte na statucie „Sokoła”, gdzie funkcję naczelników zastąpiono komendantami, ale i ta forma długo się nie utrzymała i upadła wraz z ogłoszeniem stanu oblężenia wprowadzony przez Niemców w styczniu 1919 r. Najtrwalsze były … gniazda sokole, które zdelegalizowano dopiero po I powstaniu (sierpień 1919), ale przywrócono już po amnestii w październiku tegoż roku.

Równolegle, od lutego 1919 roku, konsoliduje się tajna Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Opiera się ona, ale tylko częściowo, o struktury Sokole, a na czele Głównego Komitetu Wykonawczego stał Józef Dreyza. Stanisław Mastalerz został jednym z pierwszych komendantów okręgowych, a w pracach przygotowawczych brał udział także inny gliwiczanin, Jan Dziewior, który w lutym 1919 r. został kooptowany do Wydziału Okręgowego jako członek Grona technicznego z głosem doradczym.

W lutym 1920 powstał Polski Komitet Plebiscytowy na czele którego stało dwu druhów sokolich Wojciech Korfanty oraz Konstanty Wolny. PKP finansuje i wspiera „Sokoła” (subwencje, zakup strojów, nauczycieli gimnastyki). Lokalnie powstają także komitety plebiscytowe (na bazie osobowej rad ludowych i Sokoła). Zaś gniazda „Sokoła” organizują „zebrania plebiscytowe”, a ich członkowie tworzą straże ochronne lokalnych komitetów plebiscytowych. 

Zakończenie – rola Sokoła

Jak już się rzekło trudno jednoznacznie odpowiedzieć o roli struktur polskiego  Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Gliwicach czasu powstań śląskich. Zresztą sama historia tych gniazd z terenu dzisiejszego miasta to przecież raczej domysły i strzępki informacji niż realna wiedza. Mieszaja się też poziomy działań. Te same osoby czasem działają na poziomie lokalnym, okręgowym czy dzielnicowym i to do tego czasu pełniąc różne role w ramach działań jawnych czy konspiracyjnych.

Niewątpliwie działacze przedwojennego Sokoła pełnili niezwykle ważną rolę w tworzeniu polskich struktur społecznych, politycznych i paramilitarnych. Niewątpliwie jawnie działające organizacje sokole były zapleczem do wielu działań legalnych, jak ćwiczenia czy ochrona wieców, jak i konspiracyjnych.

O tym, że jednak trzeba starać się oddzielać działania i misję sokolą od całości działań powstańczych sugeruje wiele tropów.

Po pierwsze nie całe struktury sokole weszły do P.O.W. i nie wszyscy członkowie brali udział w powstaniu. „Sokół nie był wojskiem” Wydaje się, że Dreyza traktował P.O.W. jako zbrojne ramię, którego kadry wywodziły się z „Sokoła”, ale dbał o zachowanie instytucjonalnej niezależności Towarzystwa, aby chronić go  przed skutkami ewentualnych klęsk militarnych lub represji wymierzonych w konspirację. Pamiętajmy, że w Królestwie Sokół (a także powstały na ich bazie Straże Obywatelskie) i P.O.W. to były dwie różne siły militarno-polityczne. Na Górnym Śląsku sytuacja była inna. Na Górnym Śląsku te same środowiska osobowe często działały równocześnie w Sokole, Radach Ludowych, strukturach plebiscytowych i POW, a różnice ideowe były mniej wyraźne niż w Królestwie Polskim. To w tym kontekście nie dziwi, że po zamachu majowym (1926) Związek Powstańców Śląskich przyłączył się do oświadczenia Związku Naprawy Rzeczypospolitej, w którym postawiono Towarzystwu Gimnastycznemu „Sokół” zarzuty polityczne, że np. „niczym nie przyczyniło się do wypędzenia Niemców z Warszawy”. To był realny problem politycznyw skali kraju (odmienna ocena historii), który zresztą spotkał się z żywymi prostemi Sokoła górnoślaskiego – „Powstaniec śląski, który ma czelność kalać historycznie uznane zasługi Sokoła, plwa na własne gniazdo, gdyż urąga pamięci tych, którzy zawsze byli duchowymi ojcami powstańca, tych, którym zawdzięcza swój hart i swoją polskość”

Była też druga strona medalu. Wysyp gniazd w 1920 i 1921, a także przyjmowanie nowych druhów, miało charakter spontaniczny, wywołany nakazem chwili. A Sokół to przede wszystkim organizacja, która miała wychowawczą i narodową misję opartą na systematycznych ćwiczeniach gimnastycznych. Po zakończeniu walk powstańczych w 1921 roku władze organizacji zainicjowały bezwzględny proces  pozbywania się z szeregów osób, które wstąpili do gniazd jedynie z pobudek koniunkturalnych w okresie plebiscytu. Działania te miały na celu przywrócenie tradycyjnej karności i wysokich standardów moralnych, aby „Sokół” pozostał elitą polskiego społeczeństwa, stawiając jakość ideową ponad masowość.