W poszukiwaniu korzeni – Gliwice 

Między sportem a stabilizacją

Historia towarzystw gimnastycznych w Gliwicach (9)

Spis treści: Osoby, Sytuacja w okręgu, Aktywność MTV/ATV (25 lecie, Nowinki, W hołdzie Cesarzowi, Stabilność finansowa), Źródła, W poprzednich odcinkach.

Piotr Frączak

Jednym z większych napięć do jakich dochodziło w towarzystwach gimnastycznych (nie tylko zresztą niemieckich) był stosunek do sportu. Co istotniejsze  – wspólnota czy konkurencja, ogólny rozwój fizyczny czy specjalizacja?  Ten problem bedzie narastał na przelomie XIX i XX wieku. aż do tzw. „czystego rozwodu” w latach 20. XX wieku. Choć elementy konkurencji pojawiały się już wcześniej to dopiero w 1884 sześciobój (Sechskampf) został wprowadzony do regulaminu zawodów okręgu górnośląskiego podczas Święta Gimnastycznego w Mikołowie (Nicolai). Kształtują się ostateczne formy działania towarzystw.

 

Osoby

Pojawiają się pierwsi rozpoznawalni zawodnicy. Po pierwsze niejaki Kloske, któty już podczas okręgowego święta gimnastycznego w Mikołowie (przypomnjmy to wówczas wprowadzono sześciobój) wywalczył zwycięstwo. Póżniej m.in. w 1886 zdobywa pierwszej nagrody w zawodach indywidualnych podczas zjazdu okręgowego w Katowicach, a w 1889 reprezentował  macierzysty klub na VII Niemieckim Święcie Gimnastycznym w Monachium.  Po długiej, udanej karierze jako zawodnik i drugi instruktor gimnastyki (2. Turnwart), Kloske opuścił Stowarzyszenie w 1891 roku z powodu przeprowadzki  i „został uhonorowany wręczeniem zegarka”. Kolejnym zawidnikiem był Hausdorff, który podczas regionalnego święta gimnastycznego w 1886 roku zdobył pierwsze miejsce w zapasach. W 1888 roku, podczas zawodów okręgowych odbywających się w Gliwicach zdobył pierwsze wyróżnienie (1. Belobigung), a w 1889, wraz z zawodnikiem o nazwisku Kloske, reprezentował Gliwice na VII Niemieckim Święcie Gimnastycznym w Monachium.
Jeśli zaś chodzi o tzw. działaczy, to na scenę w 1884 wkroczył Fritz Koch. Wstąpił do M.T.V. Gleiwitz jeszcze 1881 roku, ale dopiero w 1884 dał się pozanć jako ważna persona w MTV. Wtedy to został wydelegowany na zjazd okręgowy (Kreisturntag) i został wyznaczony na kierownika pokazów gimnastycznych podczas szkolenia przodowników w okręgu. W 1887 i 1888 reprezentował reprezentował MTV na szczeblu obwodu, będąc delegatem na zjazd wrocławski. W 1889 został wybrany na pierwszego przewodniczącego MTV. Gleiwitz, a w 1890 roku został wybrany skarbnikiem (Gaukassenwart) Górnośląskiego Okręgu Gimnastycznego, ale w rzeczywistości przejął on te obowiązki po chorym poprzedniku już w 1888 roku. Tę ostatnią funkcję sprawował aż do śmierci w 1911 roku. Warto to zacytować zapiski z księgi okręgu dotyczące Kocha:
„Czy może być dla skarbnika okręgowego lepszy dowód zadowolenia z prowadzenia przez niego kasy, niż dwukrotne odrzucenie jego własnego wniosku o obniżenie składek okręgowych z 60 na 50 fenigów?! Za każdym razem jednogłośnie postanawiano pozostawić je na dotychczasowym poziomie”

Sytuacja w okręgu

Obok wprowadzenia konkurencji (sześcioboju) do zawodów, w okregu górnośląskim zaszły w 1884 roku także inne, znaczace zmiany. Po pierwsze wprowadzeno obowiązek należenia do regionalnego związku (Gauzwang). Do tej pory towarzystwa mogły nie należąc do okręgu ddziałać w ramach obwodu. Jednak takie ujednolicenie struktury nie wszystkim się podobało. Duże kluby chciały wzmocnić swój głos głosowaniem przez wprowazenie instytucji pełnomocników (chodziło o to by zachować większość głosów dla dyżych klubów bez konieczności ponoszenia kosztów dojazdu wielu przedstawicieli). Gdy wniosek MTV Ratibor tego dotyczący nie przeszed, klub wystąpił z górnośląskich struktur i próbował (bezskutecznie) założyć konkurencyjny okręg. Jednak problem pozostał i taki II okręg powstał w 1899 roku poprzez secesję towarzystw z Bytomia i Królewskiej Huty. Dokonano też podziału okręgu górnośląskiego na cztery dystrykty (Bezirke) – katowicki, bytomski, raciborski i gliwicki. Miało to ułatwić szkolenia dla przodowników (Vorturner) i wprowadzeniu mniejszych, jednodniowych zawodów lokalnych (Bezirksturnfeste). Na czele każdego dystryktu stał sędzia dystryktowy (Bezirksturnwart), który podlegał sędziemu okręgowemu, a wszyscy sędziowie dystryktowi tworzyli specjalną komisję techniczną (Turnausschuss). W 1888 zmiany te uzupełniono o zmniejszenie zjazdów rocznie z dotychczasowych dwu do jednego. Miało to swoje uzasadnienie przy większej aktywności w dystryktach i częstych spotkaniach lokalnych. Dodatkowo zrezygnowano z łączenia zjazdu ze szkoleniami przodowników odbywającymi się bezpośrednio przed obradami. Łączenie intensywnego szkolenia gimnastycznego z formalnym zjazdem administracyjnym tego samego dnia uniemożliwia rzetelne przeprowadzenie obu tych aktywności.
O roli Gliwic w ruchu gimnastycznym mówi przebieg zjazdu okręgowego (Gautag), który odbył się w Gliwicach w lokalu »Deutsches Haus« 30 marca. Jak donosi Der Oberschlesische Wanderer nr 77 z 2 kwietnia 1890 roku uczestniczyło w nim 49 delegatów z 22 stowarzyszeń (zabrakło stowarzyszeń z Kietrza (Kätscher), Rybnika i Lublińca.  
Z rocznego sprawozdania przedstawiciela okręgu (punkt 2) wynika między innymi, że 4 sierpnia ubiegłego roku w Gliwicach odbyły się godziny szkoleniowe dla przodowników (Vorturnerstunden), w których wzięło udział po 42 uczestników. (…) Według statystyki z 1 stycznia 1890 roku okręg liczy 1597 członków płacących składki. Nowo przyjęte zostały stowarzyszenia Salm-Królewska Huta, Kietrz i Chorzów; wystąpiło stowarzyszenie ze Strzelec Opolskich, w którym życie gimnastyczne zdaje się całkowicie wygasło.
Ze sprawozdania kasowego pana Kocha z Gliwic wynika, że na dzień 30 marca 1890 r. pozostało saldo w wysokości 339,22 marek, z czego 285 marek znajduje się w miejskiej kasie oszczędności w Gliwicach. (…) Składka regionalna pozostaje w dotychczasowej wysokości 60 fenigów rocznie od członka. Przyjęto wniosek stowarzyszeń z Raciborza i Katowic, aby każdemu delegatowi na zjazd okręgowy wypłacać z kasy regionalnej 10 marek zwrotu kosztów podróży. Wniosek o podział zawodów na dwie grupy (trudniejszą i lżejszą) przekazano do zaopiniowania przodownikom. Po udzieleniu absolutorium skarbnikowi zdecydowano, że w tym roku regionalny festyn się nie odbędzie, lecz zostanie zorganizowana wspólna wycieczka regionalna (Gauturnfahrt) do Bielska.
W wyniku przeprowadzonych wyborów wyłoniono nowy zarząd: pan rektor Schwarzkopf z Koźla („Vorwärts”) jako przedstawiciel okręgu, pan rektor Langer z Gliwic („Vorwärts”) jako jego zastępca, pan Brauer z Koźla („Vorwärts”) jako sekretarz, pan Engeli z Królewskiej Huty (M.T.V.) jako jego zastępca, pan Grittner z Katowic jako pierwszy przodownik, pan Lex z Królewskiej Huty jako drugi przodownik oraz pan Koch z Gliwic (M.T.V.) jako skarbnik regionalny. (…) We wspólnym obiedzie po zakończeniu obrad wzięło udział 50 delegatów”.

Aktywność MTV/ATV

Drezno. Sala Festiwalu Gimnastycznego w 1885
W ramach Stowarzyszenia odbywały się na przemian różne imprezy – zjazdy, marsze gimnastyczne, pokazy gimnastyczne – tak w samych Gliwicach jak i poza nimi. W 1885 delegacja klubu wzięła udział w VI Niemieckim Święcie Gimnastycznym w Dreźnie, które było jednym z największych. W 1889 w kolejnym, VII już, Deutsche Turnfeste w Monachium.

25 lecie

W 1885 towarzystwo (wraz z ochotniczą strażą pożarną) świętowało dwudziestopięciolecie istnienia. Tak to opisuje Nietsche:

W wigilię obchodów jubileuszowych odbyły się ćwiczenia strażackie, po nich koncert w Ogrodzie Strzeleckim, gdzie radny dr Hoppe wzniósł toast ku czci obydwu towarzystw, a architekt Hieronymus po krótkim przedstawieniu historii straży pożarnej przekazał jej członkom-jubilatom, mistrzowi murarskiemu Jellinowi, mistrzowi ślusarskiemu Jellinowi i panu Pokornemu, elegancki kufel do piwa ze srebrną przykrywką. We właściwym dniu uroczystości obydwa związki zebrały się w Ogrodzie Loży i stamtąd udały się na dworzec, by powitać przybywających gości. Przedstawiciele straży pożarnych stawili się liczniej niż reprezentanci związków gimnastycznych. Po uroczystym posiłku w Loży pod przewodnictwem burmistrza Fritza, który wspominał jubilatów związku gimnastycznego – panów Heckla, Wohlauera, Neugebauera, Schlesingera i Jellina – sformował się pochód z trzynastoma sztandarami. Przed ratuszem nadburmistrz Kreidel wygłosił dłuższe przemówienie, zakończone okrzykiem ku czci Jego Majestatu. Po odśpiewaniu hymnu narodowego udano się na plac w Lesie Miejskim (Nietsche).

Ten opis możemy uzupełnić o pewne szczegóły ze wspomnie gimnastyków

W niedzielę 23 sierpnia, po przyjęciu przybywających stowarzyszeń i przyniesieniu sztandarów do Ratusza, zebrano się w ogrodzie Loży na poranny koncert z poczęstunkiem, po którym nastąpił obiad. O godzinie 14:00 nastąpiła zbiórka na starym Rynku Końskim (Roßmarkt) i stąd korowód udał się do Ratusza, gdzie nastąpiło powitanie ze strony miasta. W Miejskim Lesie odbyły się ćwiczenia gimnastyczne stowarzyszeń oraz gry gimnastyczne. Po wspaniałym pokazie fajerwerków (Brillantfeuerwerk) zebrano się jeszcze raz w salach Loży i Hotelu Złoty Orzeł na tańce i towarzyskie spotkanie. Uroczystość miała wspaniały przebieg”.

Hotel i restauracja wraz z ogrodem „Zur Loge” w Gliwicach (zdjęcia z późniejszych lat)

Nowinki

1888 Podczas zabawy zimowej (Wintervergnügen) członkowie klubu wystawili „taniec rzymskich gladiatorów”, przygotowany przez trenera Kocha. 1889
  • MTV wspólne z towarzystwem „Vorwärts” pokazy gimnastyczne w ogrodzie „Neue Welt”.
  • Sekcja Starszych Panów MTV zaczyna ćwiczyć oddzielnie.
1890
* do Gliwic przyjeżdża sekcja wzorcowa (Musterriege) ze Starego Towarzystwa Gimnastycznego (ATV) we Wrocławiu, którą kierownictwo obwodu wysłało „w celu podniesienia poziomu gimnastyki sekcji wzorcowych w okręgu górnośląskim”. Podczas zorganizowanych wtedy wspólnych ćwiczeń oba gliwickie kluby (MTV oraz „Vorwärts”) wystawiły po jednej własnej sekcji wzorcowej. 
Uwaga: wydaje się, że to do tego wydarzenia odnosi się notatka „Pokaz gimnastyczny, na którym obecne były najwyższe władze i korpus oficerski, miał wspaniały przebieg”. a nie – jak zdaje się sugerować Schmidt – zjazdu okręgowego. 
  • dr. Machnig, ówczesny drugi Przewodniczący, wygłosił referat na temat gimnastyki kobiet, domagał się również w każdej hali gimnastycznej oraz na każdym placu ćwiczeń zainstalowano docelowo małe apteczki (niem. Verbandkasten) wyposażone w przybory do udzielania pierwszej pomocy w razie nagłych wypadków. Z kolei dr Kuczora oferował kurs udzielania pierwszej pomocy w razie wypadków w sali lub w innym miejscu ćwiczeń.
  • udział w Okręgowym Zlocie Gimnastycznym austriackich towarzyszy gimnastyków w Bielsku.

W hołdzie Cesarzowi

W 1886 „członkowie stowarzyszenia wzięli liczny udział w komersie z okazji urodzin cesarza oraz w uroczystościach zorganizowanych przez lokalne stowarzyszenia z okazji 25-lecia panowania cesarza Wilhelma I” Z kolei w 1888 (tzw. roku trzech cesarzy) z powodu śmierci cesarzy Wilhelma I oraz Fryderyka III, klub wraz z towarzystwem „Vorwärts” zorganizował uroczystości żałobne. Podczas wydarzenia przewodniczący Wüstnei wygłosił mowę, a dr Batterdorff przygotował specjalną pieśń żałobną. Z powodu żałoby narodowej odwołano planowane na ten rok Okręgowe Święto Gimnastyczne.

1888 rok trzech cesarzy

Warto tez wspomnieć – co dobrze oddaje nastawienie dominujące w towarzystwach gimnastycznych – że na wspomnianym wcześniej dniu okręgu w 1889:

„Posiedzenie otworzył i prowadził regionalny przodownik gimnastyczny (Gauturnwart) pan Grittner z Katowic, gdyż przedstawiciel okręgu (Gauvertreter), pan dr Schroller z Pyskowic, nie mógł przybyć z powodu choroby. Na wstępie pan Grittner wzniósł toast na cześć Jego Cesarskiej Mości cesarza Wilhelma, który spotkał się z entuzjastycznym odzewem obecnych”.

Stabilność finansowa

W 1887 roku majątek stowarzyszenia wynosił 1000 marek. Do końca 1890 roku majątek gotówkowy wynosił 900 marek, a wartość inwentarza szacowano na kolejne 900 marek, a liczba członków (płacących przecież składki) przekroczyła magiczną liczbę 200. Do tego na wniosek MTV dwóm miejscowym stowarzyszeniom gimnastycznym darowano na przyszłość czynsz za salę gimnastyczną, który do tej pory wynosił 100 Marek rocznie i znacząco uszczuplał kapitał obrotowy obu stowarzyszeń. Warunkiem było, że towarzystwa te „w sytuacjach zagrożenia publicznego miałyby oddać drużyny do dyspozycji administracji miejskiej”.  W ramach stabilności finansowej MTV mogło podejmować różne, ciekawe decyzje:
  • W 1886 roku utworzono fundusz na rzecz wzniesienia 'Kamienia Pamiątkowego Jahna’ (Jahn-Gedenkstein) – pomnik odsłonięty został w 1911 w ramach 50-lecia.
  • Założono pierwszą kasę oszczędnościową podróżną (Reiseparssekasse), miała ułatwić członkom gromadzenie środków na wyjazdy, szczególnie na dalekie zjazdy gimnastyczne, które wiązały się z kosztami podróży i zakwaterowania
  • Stowarzyszenie wspeirało również lokalne inicjatywy zatwierdzając odnawialną, roczną składkę w wysokości 12 marek na fundusz budowy domów kopalnianych oraz jednorazową składkę 30 marek na fundusz na zupy śniadaniowe (Frühstückssuppenfond).
 

Źródła:

Grafiki:

Poprzednie wpisy:

O Gliwicach O ruchu gimnastycznym MTV Glaiwitz
Jeśli temat wydaje się ciekawy zapraszam do współpracy. To praca trochę detektywistyczna, trochę literacka. Wiele jest jeszcze do odkrycia i do opowiedzenia. Zapraszam, napisz do mnie.

Patronat: