W poszukiwaniu korzeni – Gliwice 

„Arierparagraph”

Historia towarzystw gimnastycznych

Piotr Frączak

Jednym z miejsc, w których testowano instytucjonalne wykluczanie Żydów, były organizacje społeczne i stowarzyszenia obywatelskie. W austriackich i niemieckich organizacjach końca XIX wieku tzw. „paragrafy aryjskie” w statutach stowarzyszeń studenckich, wprowadzały kryterium „narodowości niemieckiej i pochodzenia aryjskiego”, łącząc wykluczenie Żydów z wykluczeniem Słowian i innych grup nieniemieckich. Był to jeden z pierwszych momentów instytucjonalnego splotu nacjonalizmu i rasizmu w przestrzeni obywatelskiej  zapowiadający późniejsze systemowe formy segregacji. Pojawiał się w korporacjach i związkach studenckich (Burschenschaften), które były jednym z głównych nośników ideologii völkisch, ale także w organizacjach alpejskich (np. w Deutscher und Österreichischer Alpenverein) czy własnie w związkach gimnastycznych (Turnvereine).

Grzech pierworodny?

Już w 1811 roku u twórcy ruchu turnerskiego Friedrich Ludwig Jahna, pojawia się obrona Volkstum (odrębności kulturowej ludu niemieckiego). W jego pismach (np. Deutsches Volkstum) Żydzi byli przedstawiani jako element obcy, który zagraża jedności odradzającego się narodu. Nie oznaczało to jeszcze późniejszego rasowego antysemityzmu, ale stworzyło grunt dla części późniejszych interpretacji nacjonalistycznych.

W latach 50-tych XIX wieku w odradzającym się ruchu gimnastycznym dominował jeszcze demokratyczny, liberalny ethos, co sprzyjało sytuacji gdy wielu niemieckich Żydów zapisywało się do klubów turnerskich. Kierowali się oni głębokim patriotyzmem – postrzegali uczestnictwo w Turnen jako ostateczny dowód na to, że są pełnoprawnymi Niemcami gotowymi służyć ojczyźnie. Odgrywali oni – jak np. w Gliwicach – znaczacą rolę w budowaniu siły organizacji, stawali się liderami lokalnych klubów, fundatorami sztandarów i budowniczymi hal gimnastycznych…

Żydzi w MTV w Gliwicach

Istotnym elementem kultury organizacyjnej MTV był deklarowany ideał ponadwyznaniowej współpracy. Świadczy o tym apel prof. Baranka z 1883 r., w którym ustępujący przewodniczący wzywał członków do zachowania tolerancji religijnej i niedopuszczania, by różnice wyznaniowe lub polityczne osłabiały jedność środowiska gimnastycznego. Dzięki temu przez wiele dziesięcioleci MTV pozostawało miejscem współdziałania przedstawicieli różnych grup społecznych i wyznaniowych, w tym znaczącej części gliwickich Żydów. Wśród osób zaangażowanych w tworzenie i rozwój MTV znajdowali się m.in. Leopold Pollak, A. Huldschiner i M. Wohlauer. Znaczenie żydowskich mieszkańców Gliwic widoczne było również w sferze mecenatu. Szczególną rolę w finansowaniu działań mieli m.in. L. Troplowitz, S. Brauer.  Na przełomie XIX i XX w. przedstawiciele społeczności żydowskiej zajmowali także ważne stanowiska w administracji towarzystwa. Do najbardziej aktywnych należeli S. Fränkel, A. Rothenstein czy G. Kochmann. 

Rozłam w ruchu

Po powstaniu w 1868 Niemiecki Związek Towarzystw Gimnastycznych (Deutsche Turnerschaft – DT) i zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku jeden z okręgów, oznaczony jako XV, Okręg Niemieckoaustriacki (Turnkreis Deutschösterreich), pozostawał poza granicami Rzeszy. Tam też pojawiło się zarzewie konfliktu. W Wiedniu Pierwsze Wiedeńskie Towarzystwo Gimnastyczne (Erster Wiener Turnverein) wprowadziło jako pierwsze „paragraf aryjski” i wykluczyło prawie połowę swoich członków (ponoć 500 z 1100). Za tym przykładem poszły inne kluby i w ten sposób cały Okręg Dolnoaustriacki (Niederösterreichischer Turngau) wprowadził u siebie takie zapisy. 

Jednak Deutsche Turnerschaft (DT) broniąc zapisanego w statutach rozdział gimnastyki od polityki i sporów religijnych wykluczyło w 1888 roku ten okręg, co doprowadziłow do rozłamu. Rok później w Wiedniu założono antysemicki Niemieckiego Związku Gimnastycznegi (Deutscher Turnerbund – DTB). Jednak dopiero w 1905 w zasadzie cały 15 obwód austriacki ogłosił wycofanie się z DT. Również w Rzeszy Niemieckiej antysemici opuszczali tradycyjne kluby należące do DT (np. Berliner Turnerschaft), aby zakładać własne, „völkisch” stowarzyszenia (często nazywane Deutscher Turnverein – DTV), które podlegały strukturom DTB.  Jego okręgi „Północne Niemcy” i „Środkowe Niemcy” obejmowały 10 okręgów gimnastycznych z 185 klubami gimnastycznymi i prawie 10 000 członków.

Formalnie do 1933 roku utrzymywał sie ten podział (organizowani osobne imprezy), ale również wewnątrz DT, mimo oficjalnego braku paragrafu aryjskiego, nastroje antysemickie rosły. W niektórych organizacjach żydowscy członkowie byli szykanowani, marginalizowani i zmuszani do odchodzenia, co doprowadziło do powstania np. żydowskiego klubu Bar Kochba Berlin w 1898 roku. Sytuacja jeszcze bardziej się zaogniła po I wojnie światowej gdy pojawiły się przekonanie o „ciosie w plecy”, który oczywiąscie obciążał także Żydów.

Federacja DT (licząca wówczas ponad 1,5 miliona członków) stała się bliska środowiskom nacjonalistycznym i konserwatywnej prawicy,  Oficjalne pisma turnerskie publikowały artykuły o konieczności ochrony „czystości rasowej”. Zaczęto wprowadzać paragrafy aryjskie na poziomie poszczególnych regionów i klubów. Kiedy w styczniu 1933 roku NSDAP przejęło władzę, kierownictwo Deutsche Turnerschaft pod wodzą Edmunda Neuendorffa nie czekało na odgórne dekrety rządowe i już w kwietniu 1933 roku DT dobrowolnie i oficjalnie wpisała paragraf aryjski do swojego statutu krajowego.

Jak przebiegał ten proces w Gliwicach? Nie wiemy. Wiemy jednak, że w jubileuszowej publikacji z 1936 roku nazwiska dawnych działaczy, sponsorów i członków honorowych pochodzenia żydowskiego zostały w znacznym stopniu usunięte z narracji o historii towarzystwa. W ten sposób pamięć o współtwórcach organizacji została podporządkowana nowym realiom politycznym III Rzeszy.

Źródła:

Poprzednie wpisy:

O Gliwicach

O ruchu gimnastycznym

MTV Glaiwitz

Jeśli temat wydaje się ciekawy zapraszam do współpracy. To praca trochę detektywistyczna, trochę literacka. Wiele jest jeszcze do odkrycia i do opowiedzenia. Zapraszam, napisz do mnie.

Patronat: