W poszukiwaniu korzeni – Gliwice 

Rozwój i podział

Historia towarzystw gimnastycznych w Gliwicach (7)

Piotr Frączak

Która organizacja nie przeżywa, od czasu do czasu, kryzysu swojej misji. Konieczne wtedy wydaje się odkurzenie dotychczasowych celów. Coraz lepiej widać, że dotychczasowe działania nie do końca odpowiadają nowym czasom. Różnią się motywacje i cele osób członkowskich. Składają się na to i różnice ideologiczne i zmiana pokoleniowa. Oczywiście również wpływają na zmiany warunki zewnętrzne. Przypomnijmy, że w 1918 niektórzy polscy gimnastycy poddawali w wątpliwość sens dalszego utrzymywania struktur towarzystw gimnastycznych Sokół. Takie kryzysy tożsamości nie muszą kończyć się upadkiem organizacji. Trochę siłą rozpędu, tradycji, przyzwyczajenia, ale też poprzez szukanie nowych wyzwań i odnowionych celów, organizacje trwały, czasem zresztą „mnożąc się przez podział”. 

Jak wspominają gimnastycy „Upadek gimnastyki jako skutek wojny trwał nadal w roku 1872, ponieważ wierzono, że narodowa praca stowarzyszeń gimnastycznych, po dokonanym zjednoczeniu państw niemieckich, nie musi być już doceniana w takim stopniu jak dawniej”. Można było to obserwować w statystyce osób ćwiczących. W 1872 roku było to średnio ok. 11 osób na wieczór, gdy, dla porównania, w 1869 roku średnia frekwencja wynosiła 15 osób, a w 1874 roku wzrosła do 20 osób na trening. Słabsze zaangażowanie członków w ćwiczenia nie oznaczało jednak braku aktywności Towarzystwa. Prezentowane wcześniej dane, zbierane przez okręg, wskazują, że liczba członków MTV Gliwice już w 1972 znacznie wzrosła. Organizacja była też widoczna w mieście. W końcu do skutku doszła – w trakcie święta obwodowego we Wroclawiu – planowana wycieczka gimnastyków do Gliwic. Odnotował to m.in. w historii miasta Benno Nietsche: 

„Drugi okręg niemieckich związków gimnastycznych (Turnvereine) w dniach 14 i 15 sierpnia zorganizował wyjazdy gimnastyczne do Gliwic. 14 sierpnia w Ogrodzie Wetza odbyło się powitanie uczestników oraz zebranie przewodniczących związkowych i drużynowych, kierowanych przez głównego nauczyciela gimnastyki Rödeliusa. 15 sierpnia w trzech lokalach – w Ogrodzie Wetza, Ogrodzie Strzeleckim Burdy (Burda’s Schützengarten) i w „Eiskeller” – odbyły się wspólne posiłki. O godzinie trzeciej uczestnicy święta przeszli ze sztandarami z Targu Końskiego (Roßmarkt) na Rynek, gdzie Rödelius poświęcił sztandary gliwicki i opolski. Stąd pochód z szesnastoma sztandarami udał się na wielki plac gimnastyczny. Tam nauczyciel gimnazjalny Baranek wygłosił patriotyczną mowę. Później wykonywano poszczególne ćwiczenia, a po nich zebrano się do powrotu”.

Sami gimnastycy wspominali póżniej to poświęcenie nowej flagi gliwickiego stowarzyszenia, „ufundowanej z dobrowolnych składek” i o to, że „okręgowej wycieczce gimnastycznej wzięło udział 18 stowarzyszeń z 350 gimnastykami z zewnątrz, którym nasze miasto zapewniło gościnne przyjęcie”. Szukano także nowych form aktywności W roku 1873 podjęto próby założenia sekcji szermierczej i sekcji śpiewu. Podjęto też myśl o własnej hali gimnastycznej i utworzono fundusz budowy, który był wspierany licznymi imprezami.

Towarzystwo nie zapomniało również o poległym towarzyszu i w grudniu zorganizowało uroczystość wspomnieniową na cześć Th. Grünera, któremu poświęcono specjalną tablicę pamiątkową, w postaci Żelaznego Krzyża z nazwiskiem, zawieszoną w sali gimnastycznej. Wzięło też udział w odsłonięciu pomnika wojennego na ówczesnym Neumarkt (później Germaniaplatz) a także w zorganizowanej przez stowarzyszenie weteranów uroczystości Sedanfeier.  .

W tym okresie Towarzystwo prowadziło systematyczna działalność

  • 1872, Święto Okręgowe (Gauturnfest) w Głubczycach (Leobschütz). MTV Gliwice było tam silnie reprezentowane.
  • 1873, Zjazd Obwodowy (Kreistag) we Wrocławiu. Profesor Baranek reprezentował tam gliwicki okręg i starał się o wsparcie dla budowy hali.
  • 1874, Dzień Okręgu (Gautag) w Gliwicach. Gliwice były gospodarzem tego zjazdu administracyjnego.
  • 1874, Wycieczka Okręgowa (Gauturnfahrt) w Katowicach. Źródła odnotowują to wydarzenie jako zawody z pierwszym rygorystycznym ocenianiem pokazów.
  • 1875, Święto Okręgowe w Królewskiej Hucie (Königshütte). W zawodach tych wzięło udział 40 członków gliwickiego towarzystwa.
  • 1875, Wycieczka Obwodowa (Kreisturnfahrt) w Głogowie. Reprezentantem towarzystwa był gimnastyk Wilhelm Ahnert.
  • 1876, Dzień Okręgu w Królewskiej Hucie. Gliwice wysłały dwóch delegatów na to spotkanie.
  • 1876, Wycieczka Obwodowa w Rawiczu. Udział wzięło dwóch członków MTV.
  • 1877, Wycieczka Obwodowa w Prudniku (Neustadt O.S.). Członkowie MTV uczestniczyli w zawodach na tym szczeblu.
  • • 1878, 100. rocznica urodzin F.L. Jahna. MTV odwołało pokazy z powodu zamachów na cesarza.

TV „Vorwärts”

To ostatnie wydarzenie stało się katalizatorem rozlamu. Oto w tym czasie wrócił z Berlina do Gliwic Amand Reuter, który dołączył do klubu MTV. Jednak szybko okazało się, że jego przywiezione ze stolicy nowinki (o tym jak wygladała sytuacja w Berlinie czytaj Berlińska różnorodność) nie bardzo mieszczą się w tradycyjnych juz strukturach MTV. Wiosną 1878 roku grupa zaczęła ćwiczyć w ogrodzie restauracji przy Hüttendamm. Członkowie wykazali się ogromnym zapałem, własnoręcznie wyrównując teren i budując przyrządy gimnastyczne bez dużych nakładów finansowych.  Bezpośrednim powodem secesji grupy członków z gliwickiego Männer-Turn-Verein był brak zgody „z niektórymi zarządzeniami zarządu”. Dotyczyło to m.in. wycofania się MTV z organizacji pokazów.
Przypomnijmy. 11 maja a następnie 10 czerwca 1878 następuja dwa zamachy na cesarza Wilhelma I. Cesarz jest ranny. Z jednej strony władze wojskowe i policyjne wycofują pozwolenia na publiczne wystąpienia, z drugiej społeczeństwo mieszczańskie pokazuje solidarność z ideą Cestarstwa. Zarząd gliwickiego MTV, poruszony wieściami o stanie zdrowia cesarza, podejmuje decyzję o rezygnacji z planowanych publicznych pokazów gimnastycznych. Zaledwie dwa tygodnie po zamachu grupa Reutera oficjalnie rejestruje swój klub pod nazwą „Vorwärts” i mottem  „zawsze naprzód, nigdy wstecz” (Vorwärts immer, rückwärts nimmer) i 11 sierpnia organizuje publiczne pokazy gimnastyczne (Schauturnen) z okazji 100. rocznicy urodzin ojca gimnastyki, Friedricha Ludwiga Jahna.
Nie do końca znamy rzeczywiste przyczyny rozłamu. Nie były one aż tak poważne, aby zostały zerwane stosunki pomiędzy organizacjami. W MTV wspomina się „że krótko potem nasz klub był reprezentowany przez delegację na poświęceniu lokalu gimnastycznego T.-V. »Vorwärts«”. A jednak trudno powiedzieć, czy spór miał wydźwięk jedynie zmiany pokoleniowej i powrotu do źródeł gimnastki Jahna? Stosunek do zamachu na Cesarza nie musiał wynikać z republikańkich pobudek, ale także ze swoistej apolityczności. Jednak zapewne samo manifestowanie odrębności od oficjalnej linii politycznej musiało mieć znaczenie.
Dadać trzeba, że takie rozłamy i powstania nowych towarzystw były dość powszechne. We Wrocławiu doszło do rozłamu już w 1861 roku, ale „stare”  towarzystwo działało od 1858, i w sposób bezpośredni dotyczyło kestii ideowych (spór o barwy). Po Gliwicach powstało jeszcze wiele oddzielnych klubów o nazwie „Vorwärts” (Naprzód). W II Okręgu (Śląsk i południowa część Poznańskiego) m.in. w Koźlu (1879), Katowicach (1882), Strzelcach Opolskich (1883), itd.
Dodajmy, że kwestie klasowe należy od razu wykluczyć. To nie był jeszcze czas powstawania klubów robotniczych, a udział kadry technicznej we władzach klubu też przekreśla jego robotniczy charakter. Choć właśnie ten skład, który jest wyraźnie mniej urzędniczo-mieszczański (taki dominował w MTV) jest tu wyraźną różnicą. Widzimy tu raczej osoby związane z rozwijającym się przemysłem. Sam Amand Reuter był starszym mistrzem (niem. Obermeister) w hucie Huldschinsky w Gliwicach. Jednak udział robotników to czas późniejszy. Schimdt twierdzi, że dopiero w na poczatku XX wieku „członkami Towarzystwa nie byli już tylko zamożniejsi obywatele miasta, którzy dysponowali sporą ilością wolnego czasu, była tu spora grupa ciężko pracujących po 10 godzin hutników”. 
Czasem utożsami aię Vorwärts z klubami robotniczymi. Rzeczywiście były takie kluby (ale poza Śląskiem) rzeszone w Robotniczym Związku Gimnastycznym (Arbeiter-Turnerbund – ATB) założonym w 1892 roku w Berlinie (np. w okolicach Szczecina działały aż trzy takie kluby: „Vorwärts”, „Vorwärts Gloria” oraz „Vorwärts Frisch auf”). Do tego centralny organ partii socjaldemokratycznej SPD nosił nazwę „Vorwärts”. Jednak te podobieństwa nazw są tu mylące. 

Źródła:

Grafiki:

Poprzednie wpisy:

O Gliwicach

O ruchu gimnastycznym

MTV Glaiwitz

Jeśli temat wydaje się ciekawy zapraszam do współpracy. To praca trochę detektywistyczna, trochę literacka. Wiele jest jeszcze do odkrycia i do opowiedzenia. Zapraszam, napisz do mnie.

Patronat: